कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा सदाचारका कुरा

                                      -मोहन बन्जाडे

पूर्वीय जीवन पद्दतिमा सदाचार मानिसको वैयक्तिक, पारिवारिक, सामाजिक र राष्ट्रिय जीवनको अंग हो| मानिस असल जीवनयापनका लागि व्यक्तिगत रुपमा सदाचारी हुनुपर्छ| व्यक्तिगत जीवनलाई सफल बनाउन आफ्नो शरीर र मनसँग सम्बन्धित बिषय, आहार, विहार तथा गर्न हुनेनहुने काम, कुरा र व्यवहार बारे शास्त्रमा चर्चा छ| यस्तै परिवारसंगको सम्बन्ध र कर्तव्य, समाजसंगको सम्बन्ध र कर्तव्य, राष्ट्रसंगको सम्बन्ध र कर्तव्य तथा प्रकृतिसंगको सम्बन्ध र कर्तव्य बारे पनि बिभिन्न शास्त्रमा वर्णन छ| मानिसको दिनचर्या, आश्रम प्रबन्ध, कानूनको पालना मात्र होइन राजादेखि जनपदका सेवकसम्मले गर्न हुने, नहुने र गर्न पर्ने कुराको पनि उल्लेख छ| पश्चाताप र प्रायश्चितको वर्णन छ| राजादेखि राज्यका अन्य अधिकारी र कर्मचारीहरुको योग्यता र अयोग्यता बारे पनि चर्चा छ| समयमा सेवा प्रदान गर्नु पर्नेदेखि भ्रष्टाचार गरेमा के कस्तो सजाय हुने भन्नेसम्मका कुराको शास्त्रमा उल्लेख छ|

 शास्त्रहरु  राज्यले बनाएका कानून थिएनन्| ऋषिहरुले आफ्नो अध्ययन, अनुभव र समाजमा रहेका व्यवहार तथा तात्कालिक जनमत समेतलाई ध्यानमा राखी तैयार गरेका वैयक्तिक पारिवारिक र सामाजिक  थिए| ती शास्त्र मध्ये कुन शास्त्रका कुन कुरालाई आधार बनाइ राज्य प्रणाली संचालन गर्ने भन्ने कुरा सम्बन्धित राज्य प्रणालीको रोजाईको बिषय थियो| शास्त्रमा उपाय सहितका विकल्प छन्|

स्थान र सामाजिक स्वीकार्यताको आधारमा कुन शास्त्रका कुन कुरालाई मानव न्यायशास्त्र (राज्यको कानून) बनाउने नबनाउने कुरा जनमत र राज्य प्रणालीको पोल्टामा हुन्थ्यो| उदाहरणार्थ अंश बारे कतै दायभाग चल्थ्यो त कतै मिताक्षारा चल्थ्यो| जयस्थिति मल्लको पालामा नारद्स्मृतिबाट बढी प्रभावित भई न्यायविकाशिनी बनेको थियो| पृथ्वीनारायण शाहलाई याज्ञवल्क्यस्मृति बारे जानकारी गराइएको प्रसंग भेटिन्छ|

कतिपय मानिसहरु मनुस्मृतिमा  उल्लेख भएका केही प्रसंगलाई लिएर प्रश्न उठाउछन्| यथार्थमा महिला र जातियता संबन्धी केही प्रसंग अस्वभाविक छन्| कतिपय अध्येताले मनुस्मृतिका ती विषय क्षेपकका रुपमा पछि थपिएको कुरा बताएका छन्| सोही स्मृतिको शुरुमा र सम्बन्धित अध्यायको शुरुमा उल्लिखित कुराको विपरित त्यस्ता क्षेपक थपे थपाएको कुरा सार्वजनिक छ| कलकत्तामा एघार जना पण्डितलाई प्रयोग गरी मनुस्मृतिलाई हिन्दू कानून बनाउने प्रयास गरियो| विलियम जोन्सले मनुस्मृति अनुवाद गर्दा थपघट गरी मौलिकता विगारेको भनिएको छ| अचेल विशुद्ध अर्थात् क्षेपक बिनाको वा क्षेपक पहिचान गरेर मनुस्मृति प्रकाशन गर्न थालिएको कुरा पनि सार्वजनिक छ|

पूर्वीय दर्शनले सदाचारलाई मूलतः व्यक्तित्वसंग जोडेर हेर्ने गरेको छ| गुरुकूल र परिवारले बालबालिकालाई शिक्षा दिंदा र हुर्काउदा नैतिक शिक्षा दिने चलन हो| नीति कथा, पन्चतन्त्रका कथा मार्फत पनि जीवन मूल्य सिकाउने गरिन्थ्यो| मानिसलाई अधिकारको निम्ति लड्न भिड्न नभई कर्तव्य निर्वाह गर्नु पर्ने शिक्षा दिइन्थ्यो| व्यक्तिले व्यक्ति परिवार, समाज र राष्ट्रको व्यक्तित्व निर्माणका लागि प्रकृति अनुरुप र समाजसंग मिलेर कर्तव्य निर्वाह गर्नुपर्थ्यो| सबैले व्यक्तिगतरुपमा कर्तव्य निर्वाह गर्दा अरुका अधिकार सुरक्षित हुने मानिन्थ्यो|

सनातन दर्शनमा सदाचार नीतिका विविध पक्षमा व्यापक चर्चा छ| यस आलेखमा कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा आधारित भई राज्य प्रणाली संबद्ध  सदाचार बारे छोटो चर्चा गरिनेछ|

व्यक्ति, परिवार र समाजको सदाचारको प्रभाव राज्य प्रणालीमा पर्दछ| त्यसैले व्यक्ति, परिवार र समाजको व्यक्तित्व निर्माण गर्न सके मात्र राज्यको व्यक्तित्व निर्माण हुनसक्छ|

एउटा व्यक्तिको व्यक्तित्व निर्माण गर्न भिन्नभिन्न कालखण्डका भिन्नभिन्न शास्त्र (ज्ञान विधा) को अध्ययन हुनु पर्छ| भिन्न स्मृतिमा कतिपय विषयमा भिन्नाभिन्नै मत छन्| त्यसैले ती विषयलाई समय र समाजको आवश्यकता र मान्यताका आधारमा प्रश्न गर्ने, असहमत हुने, भिन्न राय राख्न सक्ने र उपयुक्त विकल्प चयन गर्ने कुरालाई कौटिल्यले सम्मान दिएका छन्| उनले कति स्मृतिका कुरामा भिन्न मत राखेका मात्र होइन विगतमा व्यक्त भिन्न मतको उल्लेख समेत गरेका छन्| आजकल चर्चा गरिने आलोचनात्मक सोंच (क्रिटिकल थिन्किंग) को सन्दर्भ यस कृतिमा पर्याप्त उल्लेख छ| यस्तै दिनचर्याका नियमको पालनादेखि  इन्द्रिय विजय (कामुकता, क्रोध, लोभ अभिमान, मद्, कपट आदि) बाट मुक्त हुनुपर्ने उनको राय छ|

नियुक्तिमा योग्यता प्रणाली लागु गर्नुपर्ने कुरा कौटिल्यको अर्को प्राथमिकता हो| व्यक्तिका व्यक्तिगत गुण, अवगुणको चर्चा गर्दै पदले गर्नुपर्ने कामअनुसारको योग्यता र अयोग्यताको विवरण पनि उनले दिएका छन्| राजा, अमात्य, मन्त्री, गुप्तचर, विभागीय प्रमुख, दूत आदिको योग्यता बारे व्यापक चर्चा छ|

कौटिल्यको अर्थशास्त्र जमिनको उपयोग, किल्ला निर्माण, कोष र कोषाध्यक्ष, भौतिक निर्माण, लेखा र कोषको सदुपयोग, कर्मचारी छनौट, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, खानी प्रबन्ध, जिन्सी र भण्डार व्यवस्था, व्यापार, किनबेच, लेनदेन, व्यवस्था, इन्धन, सुरक्षा, नापतौल, राजश्व, कृषि,बधशाला, मदिरा, गणिका, डुंगा, गोठ र पशुपालन, युद्ध, नागरिकका कर्तव्य, विवाह, अंश वण्डा, वास्तु र वासस्थान, ऋण व्यवहार, नासो, फौजदारी कसूर, अनुसन्धान र दण्ड व्यवस्था, राष्ट्र रक्षा, कर्मचारी, तलब, प्रशासन र नीति नियमको पालना, राज्य व्यवस्था र राजा, शान्ति कार्य, युद्ध, सेना, व्युह रचना,सन्धि संझौता, कुटनीति, करार, व्यसन र व्यसन त्याग, विपद व्यवस्थापन आदि जस्ता व्यवस्था वारे व्यापक उल्लेख छ| अर्थात् राज्यका संरचना, तिनका काम र व्यवस्था बारे प्रशस्त उल्लेख छ|

कौटिल्यको अर्थशास्त्र मानिसलाई जन्मजात पापी भन्दै स्वर्ग र नर्कको भय देखाई जीवनभर शोषण गर्न प्रेरित गर्दैन| मानिसलाई पापको भय देखाएर मानसिक नियन्त्रण गरी दास बनाउने माध्यम पनि होइन| इश्वरको व्यापार र  दयाको कारोवार गर्न प्रेरित गर्दैन| यो मूलतः असल व्यक्ति, असल समाज र  असल पद्दतिका माध्यमबाट राज्य प्रणाली संचालन गर्ने सामाग्री संग्रह हो| कौटिल्यको अर्थशास्त्र त्यो बेलामा र राज्य निर्माणको प्रसंगमा लेखिएकाले त्यसका कतिपय कुरामा आज केही विमति हुनसक्छ| त्यो त आज लागु गरिएका कति कुरा अर्को पुस्तालाई मन नपर्न सक्छ| समय र सोंचले ल्याउने परिवर्तन त आइ रहन्छन्|

कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा उल्लिखित सदाचार सम्बद्ध विषयलाई सारमा यस प्रकार उल्लेख गर्न सकिन्छ:

क)     सरकारी सेवामा आउने व्यक्तिको शिक्षाका माध्यमबाट व्यक्तित्व निर्माण हुनुपर्छ| विविध विधाको ज्ञानले व्यक्तित्वमा निखार ल्याउछ| ज्ञान दिदा तुलनात्मक अध्ययन गर्ने, आलोचनात्मक चेत बिकसित हुने, नैतिकता कायम राख्ने, राज्य, समाज र परिवार प्रति समर्पित हुने, कर्तव्य निर्वहनमा जीवन खपाउने, सत्य न्याय र आत्मसंयममा जोड दिने ज्ञान प्रणालीलाई आत्मसात गर्नुपर्छ|

ख)     सरकारका तर्फबाट काम गर्न कामको प्रकृति अनुसारका बिभिन्न संरचना (कार्यालय) हुनुपर्छ र त्यसको जिम्मेवारी सो कार्यालयको प्रमुखलाई दिनुपर्छ| सबैले आआफ्नो कार्यक्षेत्र भित्रका काम गर्न पाउछन्  तर सीमा नाघ्न पाइदैन|

ग)      सबै पदका काम कर्तव्य पहिले नै निश्चित गर्नुपर्छ र कर्मचारीलाई आफूले गर्न हुने, नहुने र गर्नुपर्ने काम कुरा र कर्तव्य बारे अग्रीम जानकारी दिनुपर्छ|

घ)      राजा अमात्य लगायत सरकारी अधिकारीहरुको योग्यता र अयोग्यता अग्रीम रुपमा तय हुनुपर्छ र ती योग्यता र अयोग्यता काम, कर्तव्य र पद सापेक्ष हुनुपर्छ| मानिस अयोग्य हुदैन कुन काम गर्न को योग्य छ भनी छुट्याउन र सोही अनुसार पदमा राख्न समस्या हुन सक्छ भन्ने पूर्वीय मान्यता हो|

ङ)      योग्य व्यक्तिलाई चयन गर्ने योग्यता प्रणाली लागु गरी परीक्षणमा श्रेष्ठता हासिल गरेकालाई मौका प्रदान गर्नुपर्छ| योग्यता बाहेकका उपाय निस्तेज गर्नुपर्छ| अयोग्य र अशिक्षितलाई मौका प्रदान गर्न हुँदैन|यस्तो परीक्षणका उपाय र तरीका पद सापेक्ष हुन हुन्छन्|

च)      शपथपूर्वक काम गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ|

छ)     राज्यका तर्फबाट काम गर्ने पदाधिकारी र अठार किसिमका कर्मचारीहरु माथि बिभिन्न प्रकृतिका र विश्वासिला चर वा गुप्तचर मार्फत निगरानी राख्नुपर्छ| तिनका क्रियाकलाप बारे आमजनताको राय सुन्दै रहनुपर्छ|

ज)     कुनै बिषय वा क्षेत्रको काम गर्दा प्राथमिकता तय गर्नुपर्छ|

झ)     काम गर्दा समयमा, योजना अनुसार र मितव्ययी ढंगले भैरहेको छ छैन निरीक्षण गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ|

ञ)      जसले अपराध गरेको हो उसैलाई र जस्तो अपराध गरेको हो त्यसैअनुसार दण्ड दिनुपर्छ|

ट)      हरेक बर्ष वर्षको समाप्तीसंगै (आषाड) महिनामा प्रधान कार्यालयमा गएर हिसाब मिलान गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ|

ठ)      आम्दानी र खर्चको हिसाब सर्वसाधारणलाई बुझाउनु (सार्वजनिक गर्नु) पर्छ|

ड)       विभागको अध्यक्षले प्रत्येक पाँच र पन्द्र दिन , महिना, चार महिना र वर्ष दिनमा राजकीय लेखा सफा बनाएर राख्नुपर्छ|

ढ)      गलत तरीकाले लेखा राखे, कोषको क्षय गरे र करको दुरुपयोग गरे दण्ड गर्नुपर्छ|

ण)     ससानो त्रुटी भए क्षमा दिनुपर्छ|

त)      विभागको अध्यक्षले विभिन्न चालिस किसिमले राज्यकोषको दुरुपयोग वा भ्रष्टाचार गर्न सक्छन्| त्यसको रोकथामको निम्ति सूचना दिने, उजुर गर्ने, छानविन गर्ने र प्रमाणित भए सजाय गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ|

थ)      कुट वचनमा (झुठो बोले) सजाय गर्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ|

द)      समयमा काम नगर्नेलाई दण्ड दिनुपर्छ|

ध)      कर्मचारीलाई लामो समय एकै कार्यालयमा राख्न हुँदैन, बेला बेलामा सरुवा गर्नुपर्छ|

न)      पानीमा रहेको माछाले पानी खाए झैँ धनको अधिकारमा रहेको कर्मचारीले गरेको भ्रष्टाचार थाहा हुँदैन| भ्रष्टाचार पत्ता लगाउनु उड्ने चराको गति पत्ता लगाउनु जस्तो हो | भ्रष्टाचारको गहन छानविन गरी प्रमाणित भए कठोर सजाय गर्नुपर्छ|

ऩ)      न्यायिक उत्तरदायित्व सुनिश्चित गर्नुपर्छ| न्यायाधीशले कर्तव्यपालना नगरे तथा गलत व्यवहार वा भ्रष्टाचार गरे कठोर सजाय गर्नुपर्छ|

प)      अपराध गर्नेलाई पटक अनुसार सजाय थप्ने व्यवस्था गर्नुपर्छ|

फ)     राजाले सबभन्दा पहिले कर्मचारी कै दण्ड निश्चित गर्नुपर्छ| दण्ड व्यवस्थाले समाजलाई निस्छल रहन मदत गर्छ| कर्मचारीलाई इमान्दार राख्न सके समाजमा रहने मानिस पनि उचित मार्गमा हिड्छन्|

ब)      राज्यको आम्दानीको एक चौथाई अंश राज्य प्रणालीमा कार्यरत व्यक्तिहरुको पालनपोषण (तलब) आदिमा खर्च गर्नुपर्छ| तलब सुबिधा पद र काम अनुसार तर परिवार समेतलाई खान लाउन पुग्ने गरी दिनुपर्छ|

यस बाहेक पनि कौटिल्यको अर्थशास्त्रमा असल शासन सम्बन्धी अनेक कुरा उल्लेख छन्| करिब पाँच सय पृष्ठको पुस्तकबाट सार खिच्नु कठिन काम हो| यसमा रुचि हुनेले सो पुस्तकको अध्ययन गरी विस्तृत जानकारी लिन सकिन्छ| यो पुस्तकमा उल्लेख भएका कैयौं कुरा आज पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण र शाश्वत छन्|

मुलुकमा कानून वा नीति बनाउदा यस शास्त्रको अध्ययन गर्न सकिन्छ| यस कृतिमा स्वयं कौटिल्यले मनु, पराशर वृहस्पति, शुक्राचार्य, भारद्वाज, पिशुन, कौणपदन्त आदि अनेक ऋषिभन्दा भिन्न मत राखेका छन्| ऋषिहरु बीचका  भिन्न भिन्न मत पनि उल्लेख गरेका छन्| तसर्थ बिभिन्न स्मृतिले समय र समाज सापेक्षतालाइ  आत्मसात गरेका छन्|

कतिपय व्यक्ति बिना अध्ययन शास्त्रहरुलाई पाप धर्म र कर्मकाण्डसंग मात्र जोडेर हेर्छन्| कतिपय पराइप्रेरितहरुलाई संस्कृतमा लेखिएका कारण चिढ हुन सक्छ| कतिलाई बिदेशका कुरा अनुवाद गर्नमा आनन्द आउन सक्छ| जे होस्, कौटिल्यको अर्थ शास्त्र कुनै कथा वा मिथक होइन| यसमा राज्य प्रणाली सम्बद्ध बिषयमा चर्चा छ र यो पनि कानून नीति र सदाचारक नियम बनाउदा एउटा मौलिक स्रोत हुनसक्छ| यसको अध्ययनले ज्ञान माथिको क्षेत्रीय एकाधिकारको अन्त्य गर्न र वैकल्पिक उपाय सुझाउन मद्दत गर्नसक्छ| यसको लागि मौलिकता प्रतिको उदारता भने आवश्यक छ|